Maxaa loogu diiday haweenka Somaliland inay garsoorka ka mid noqdaan?

Sanadkii hore waxa loo magacaabay garsoorayaal sharciyaqaano badan oo ka soo qalin jebiyay jaamacadaha kuwaas oo qaatay sanad tababar ah. Garsoorayaashaas oo loo qaybiyay gobolada dalka. Tababarkaas waxa ka qayb qaatay haween ka soo qalin jebiyay jaamacdo. Nasiibdarro, haweenkaas waa loo diiday inay ka mid noqdaan garsoorka oo waxa lagu takooray dumarnimadooda. Waxana laga dhigay kaaliyayaal garsoore. Taas oo macneheedu yahay waxay u noqonayaan xoghayn inamadii ay ka soo wada qalan jebiyeen jaamacada ayna wada qaateen tababarka.

Su’aashu waxay tahay maxaa u diiday? Jawaabta dhabta ah waa mid laga warwareego. Waxanse go’aansaday inaan taas ka hadlo. Ka hor se waxan jecelahay inaan dul maro waxa dastuurku ka qabo in garsoore loo magacaabo haweenka.

Qodobka 8aad ee dastuurka Somaliland farqadiisa kowaad waxay u qoran tahay sidan: “Muwaadiniinta Somaliland iyadoon lagu kala saarayn midabka, qabiilka, dhalashada, luqada, lab iyo dhedig, hantida, mudnaanta, afkaarta iwm, waxay sharciga hortiisa ku leeyihiin xuquuq iyo waajibaad siman.” Qodobkani wuxuu si cad u sheegayaa in dhamaan muwaadiniinta Somalialnd u siman yihiin xuquuqda iyo waajibaadka.

 Farqadda labaad ee isla qodobkaasi waxay mamnuucay kala saraynta ama tarkoorka nooc kasta oo uu yahay.

Dastuurku, sidaasdarteed, wuxuu siiyay muwaadiniinta sinaan ay u siman yihiin xuquuqda wixii shareecadu mid u gaar yeeshay mooye, sida uu dhigayo qodobka 36 ee dastuurka. Tusaale ahaan dhaxalka.

Hadaba, iyada oo dastuurku xaq u siiyay haweenka in si la mid ah ragga ay qaban karaa xilalka dalka, maxaa keenay in la faquuqa haweenka sharciyaqaanada ah.

 Waxa laga yaabaa inaad markaba is waydisoo maxaa Diintu ka qabtaa? Aniga oo an ku odhan waxaasay ka qabtaa, xusuusnow in garsoore iyo wasiir ay isku mid yihiin. Waxaba shaqo iyo hawl badan wasiirka. Hadii Diintu ogolaatay wasiir inay noqdaan, dabcan waad ogtahay inaanay jirin Aayad ama Xadiis si gaar ah uga hadlay garsooore.  

Markaas in wasiiro iyo shaqooyin kale loo ogolaado haweenka loona diido garsoore waxay kuu cadaynay inaan sababta loogu diiday ahayn mid diin la xidhiidha. Waxa jira haween xeer-ilaaliyaal ah iy kuwo qareeno ah. Waa shaqo la mid ah ta garsooraha.

Sababta haweenka sharciyaqaanada ah loo takooray ee loo bahdilay waa laba. Kow, xubnaha ku jira Gudida Cadaaladda waxa ka mid ah wadaado iyagu si wayn uga soo horjeeda in haweenku wax door ahba ku yeeshaan talada dalka. Iyaga oo adeegsanayaa saaxiibadooda kale waxay olole u galeen inay is-hortaagaan xuquuqda hablahaas. Waxayna ka xoog roonadeen xubnihii kale ee Gudida oo iyagu aan kala jeclayn in laga dhigo haweenka garsoor iyo in kale.

Taas waxa daliiil u ahayd doorkii ay ka galeen wadaadu inay ku qanciyaan hablaha inaanay u hanqal taagin jagooyinkaas waayo Diinta ayaa u diidan, waa sida ay ku doodeene.

 Laba, waaa arin ku cusub Somaliland, sidaasdarteed, kuwa muxaafidiinta ah ayay ku adagtahay inay aqbalaan wax cusub waxayna ula eekoonaatay inaanay horseed u noqon arinkaas.

Hadii hablaha dhibta gaadhay ay u ashkatoon lahaayeen Maxkamadda Dastuuriga ah, waayo talaabadaasi waxay ahayd mid dastuurka ka soo horjeeda, waxa is hortaagay oo niyad jebiyay in sadex ka mid ah lixda garsoore ee Maxkamadda Dastuuriga ah ay ku jiraan Gudida Cadaalada ee qaadatay go’aanka laga cabanayo.

Wado kale oo u furanina ma jirto. Waayo waxa qayb ka ahaa Wasaaradda Cadaadda iyo Gudida Cadaaladda talabadan lagu duudsiyay xaqooda haweenkan.

Waxa dad badan ka yaabiyay waxay tahay in Barnaamija Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) oo maalgeliyay tababarka uu ogolaaday takoorkaas. Waa qayb muhiim ah oo ka mid ah mabaadida Qaramada Midoobay inaanay ku shaqayn takoor si dadban iyo si toos ah toona.

Hadda waxa ku jira tababarkii koox kale oo sharciyaqaano ah oo ay ku jiraan haween. Waxay u badan tahay in markana la takooro. Taladaydu waxay tahay in dastuurka dalka la ixtiraamo oo aan loo badheedhin in lagu tunto.

 

 

Guuleed Axmed Dafac

Hargeisa Somaliland

dafac02@hotmail.com

Doorashadii Golaha deegaanka: dhib mise dheef

 

Hordhac

Qoraalkan waxan markii u horaysay daabacay January 2013.

Qoraalkani wuxuu si xeel dheer u eegayaa casharka laga baran karo doorashadii dhacday 28/11/12, iyo qaabka looga hortegi karo dhibtii dhacday mi la mid ahi inay soo noqoto. Waa qoraal aan ujeedo siyaasadeed ka danbayn. Doorashadani waxay kaga duwaneed doorashooyinkii ka horeeyey laba arimood. Kow, tirada ururada/xisbiyada tartamaya waxay ahaayeen kuwii ugu badnaa ee Somaliland soo mara. Laba, murashaxiinta tartamasay waxay ahaaayeen kuwii ugu badnaa ee loo codeeyo abid doorasho ka dhacda Somaliland. Waxa intaas dheeraa xaalado ay doorashadani kala mid ahayd doorashooyinkii hore (marka laga reebo 2010) taas oo ah inaanay jirin diiwaan-gelin codbixiye.

Codbixinta ka hor

In kasta oo tartamayaashu ku qanacsanaayeen qaabkii uu u socday ololaha doorashadu, hadana waxa cadaan ahayd in ay dhaceen xaalado saamayn ku yeeshay codbixita. Taas oo ahayd in murashixiinta iyo ururada/xisbiyadu ba ay codka ku raadsanayeen qaab beelaysan. Ololuhu wuxu ku jahaysnaa beelaha. Tani waxay ka soo horjeeday ruuxda doorashada oo ah in qof kastaa bixiyo codkiisa si xor ah. Tartamuhuna codka waydiisto codbixiyaha. Xornimadu maaha oo keliya in qofku ka madaxbanaanaado qori madaxa lagaga hayo ama hanjabaad, ee waxa sidoo kale ay tahay in qofku u xornoqod fekerkiisa oo aan cid kale u go’aamin qofka uu u codaynayo. Si taas ka soo horjeeda, hogaamiye qabiileedka ayaa ahaa ka ay gacanta ugu jritay cida beeshiisu u codaynay.

Iibsiga codbixiyaha, ama lacag bixinta ayaa ahayd dhibaato kale oo ka horeeysay dharaartii codbixita. Qaadka ayaa ahaa mid lagu cunayey xafiisyada ololaha ee tartamayaasha.

Waxa is furan loogu adeegsanayey warbaahinta olole beelaysan iyada oo beeluhu ka sheegayeen murashixiinta iyo ururada/xisbiada ay u codaynayaan.

Codbixiyayaasha ayaa loo qaadayey goob ay tahay inay ka soo codeeyaa. Taas oo bedelaysay tirade codaytna (demography). Waxaan jirin xeer xakamaynaya guridda dadka. Waxaanu sidoo kale xeerku dhigayn inta ay tahay inuu joogo codbixiyuhu degaanka uu ka codaynayo. Taasi waxay keentay in ururada/xisbiyadu guraan dad oo geeyaan goobahay ay aaminsan yihiin inaannay ku lahayn taageero xoogan.  

Qaybinta sanaaduuqda codbixinta ayaa iyana ku ahayd dadka caqabad wayn. Goobaha la geyanayo sanaaduuqda codbixnta waxa lagu salaynayeye codka ay bixiyaan tiro ahaan (inkasta oo aanay dalka k ajirin tirokoob). Taasi waxay caqab waayn ku noqotay degaanada dhul ahaan balaadhan oo ay dadka qaar u jirtay tobonaan kilo mitir goobta codbixintu. Mana aha wax la filan karo in reer guuraagu intay xoolahooda ka tagaan inay socdaan kiiloomitiro si ay u soo codeeyaan.

 

28/11/12, Maalintii codbixinta

Waxa la isla qaatay inuu jiray “qalad”. Heerka uu gaadhsiisnaa iyo saamaynta uu ku yeeshay natiijada codbixinta ayaan la isku raacsanayn.  Qaladka la isla qaatay waxa ka mid ah dhawr jeer codaynta. Taas oo dadka qaar u aaneeyeen diiwaan-gelin la’aanta, halka dadka qaarna ku tilmaameen fal ula kac ah (Ticraac: waraysi Faysal Cali Waraabe warbaahinta siiyay). Si kastaba ha noqotee waxa cadaan ahayd oo aan aniguba indhayayga ku arkay dad goob dhisan (qolaal) iyo goobo furan oo aan ka fogayn goobta codbixinta isakaga maydhaya khadkii farta loo geliyay. Waxa qof looga qaateen ahi ii cadeeyey inuu shan (5) jeer codeeyey. Booliiska ayaa u xilsaaran fulinta sharciga, sidsasdarteed, masuuliyad booliiska saaran bay ahayd inay ka hortagaan arinkaas. Ma ahayn qarsoodi in dadku iska maydhayeen khadka.

Gacan ka hadalka iyo hadidaada ka dhanka ah saraakiisha goobta codbixnta ee ka socday Gudida Doorashooyinka ayaa ka dhacday meelo badan. Hal dhacdo ayaan xog ogaal u ahay oo nin gacana ula tegay inan khadka farta u gelinaysay dadka codbixinayey. Iyada oo uu la dagaalamay markii ay doontay inay khadka faraha u geliso. (tixraac: waxa lagu xidhay saldhigga booliiska ee I. Koodbuur).

Waraaqaha codbixinta ayaa ka go’ay goobaha codbixinta iyada oo aanay dhamaan xiligii codayntu. Goob badan ayaa laga soo weriyay in ay ka go’een waraaqihii codbixintu. Tusaale ahaan hal sarkaaal oo gudooomiye u ahaa goob codbixineed ayaa ii sheegay in goobtiisa ay ka go’een waraaquhu, telefoonkii uu garaacay ee xaruntii Gudida Diiwaan-gelintana looga jawaabi waayay. Ururada qaar baa ku dooday intaasi ahayd ku talo gal in lagu hor-istaagayey taageerayaashooda. Balse dooda ka soo horjeeda aya ah inay ahayd dhibaato farsamo.

Tirinta codadka

Ururada/xisbiyada qaar ayaa ku dooday in lagu shubtay codadka (Xasan Ciise). Waxa sidoo kale cabasho ka soo bandhigay dhawr urur/xsibi (Xaqsoor, Umada, Ucid).  Ururka Xaqsoor ayaa soo bandigay waraaqo ay sheegeen in lagu codeeyey ka dibna la qubay (cid si madaxbaaan u xaqiijisay ma jirto). Bogga internet ka ee Hadhwanaag ayaa soo bandhigay sanaaduuq geed hoostii taal oo waraaqihisa la qaybinayo (waase dhacdo aan la xaqiijin karin).

Diiwaangelinta (record) codadka ayaa iyana qaladka ka yimi. Tusaale ahaan degmada Hargeysa goobo codbixin ka mid ah ayaa laba jeer la gelay diiwaanka (Farawayne). Taas oo markii danbe la sheegay in la saxay. Waxay tusaale u tahay werwerka laga qabo in dhacdooyin lamid ahi dhici karaan.

 

Natiijada ka dhalatay codbixinta

Codbixintaas waxa ka soo baxay:

1.      In dadku ku kala qaybsameen, iyada oo beelnimada xoogasytay. Taas oo sii socotay xitaa doorashadii gudoomiyayaasha iyo ku-xigeenada degmooyinka.

2.      In laga niyad jabay doorashada. Dadku waxay si wayn uga niyad jabeen codbixingta.

3.      Xalaalnimada hanaanka oo dadka qaar dood ka qabaan.

4.      Dad ayaa ku dhintay rabsashado ka dhashay doorashada (Boorama, Lughaya, Saylac)

Talo-bixin

1.      Waa in wax laga bedelaa xeerarka doorashada iyada oo laga duulayo galdalooloyina jira

2.      Waa in lagu daro Xeerka Doorashooyinka qodobo ciqaab ah oo ciqaabaya qofkii ku xadgudba, tasuaale ahaan dhawr jeer codeeya.

3.      Waa in la sameeyo diiwaan-gelin

4.      In hanaanka doorashada oo dhami noqdo mid daah-furan

5.      In sanaaduuqda codbixinta lagu saleeyo masaafada

6.      In la mamnuuca guridda dadka ka hor codeeynta mudo lix bilood ku siman

7.      In la mamnuuco ku ololaynta qabiilka iyo in su furan loogu ololeeyo qabiil

8.      In qorshe loo galo sidii loo samayn lahaa tirokoob dadwayne.

 

Guuleed Axmed Dafac (LL.B, PG Dip,)

Hargeisa Somaliland 4468227

 

 

Ma taqaan cudurka halista ah ee Negative?

Waxa lagu sidaa gacamaha. Waxa walaandaynaya qaar qoyskiisa ka mid ah oo ay ugu horayso hooyadii oo murugadu bedeshay wejigeeda, dhawr habeen may seexan. Cabaar bay ku jireen kuyuuga si ay u sugaan inay arkaan dhakhtarkan oo loo amaanay. Ugu danbayntii waxay u galeen dhakhtarkii.

Wuu eegay bukaankii isagoo hadba meel ka saaray aalad uu sitay. Sidee loo helay buu waydiyay dadkii siday. Hooyadii baa u holatay, balse wax yar kolkay tidhi ayuu bilaabay dhakhtarki inuu wax qoro. Hooyadii oo hadlay buu u dhiibay oo yidhi qaad oo shaybaadhka gee.

Inkasta oo ay dan yar yihiin, hadan xoolo dirqi lama waayee, lacagtii la yidhi bixiya oo ku badnayd bay dhiibeen. Saacad iyo badh bay ku qaadatay in mar labaa lagu soo celiyo bukaanki dhakhtarka. Waxa loo keenay jawaabtii. Cabaar buu eegay, markaasuu la hadlay dadkii oo aad u dhursugaya waxa ka soo bixi afka ninkan ay bideen cilmiga. Waxay rajeeyeen in loo maaro helo cudurka haya inankooda.

“Dhigii laga qaaday waxa uu sheegay negative, kaadidiina waa negative, saxaradii negative, sawirkii negative”. In yar ka dibna waxa uu bilaabay inuu waraaq hortiil ku qoro far malmaluuqan oo aan dadku fahmi karin.

“hooyo markaa maxa laga helay” ayaay tidhi hooyadii.

“waa negative” ayuu ku jawaabay dhakhtarkii.

Farmasigii bay sii mareen oo lacag kale lagaga qaaday dawo lagu sheegay inay xumad jeibn tahay. Iyada oo loo sheegay inay iska dhigaan guriga oo uu caafimaadi doono.

Mudaa ka soo waaday, bukaankiina wuu ka sii daray. Dhakhtar kale ayaa loo geeyey. Rajadu waxay ahayd in wuxuun uu ku sheego bukaankan sakaraadka ah. Isna baadhitaaan dheer ka dib waxa jawaabtiisii noqotay negative.

Dhawr dhakhtar baa loo geeyey waxay isku raaceen weedha “negative”.

Horaa loo yidhi nin bukaba boqol u tali e waxa reerkii lagu la taliyay inay wadaadada kula daalaan. Iyana waa caadadood e dhir bay ka buuxiyeen. Wuuna ku naf waayay.

Akhriste, cudurka halisa ah ee negative waan ka waayay buugta iyo raadiska internet ka toona. Waana cudur aan dawo lahayn oo ku dhaca dadka Somaliland keliya, dunida inteeda kalena aanay la aqoon. Dad badan baa maalin walba lagu sheegaa.

Waa in culimda aduunka ee sayniska loo qaylo dirtaa si ay ugu maaro hesho cudurka negative, laguna daraa cudurkan cudurada halista ah ee aan weli loo helin daawada, lana aqoonsan waxa keena.

Guuleed Axmed Dafac

Hargeysa

dafac02@hotmail.com